Supergeschiedenis helpt de mensaap over de schutting kijken

De aarde en haar bewoners stormen af op een ecologische ramp.

Het is natuurlijk een slaapverwekkende dooddoener. Ik heb hem maar even in een ander lettertype gezet, zodat hij toch een beetje opvalt. Want we lezen er over heen. Iedereen weet het en tegelijkertijd wil niemand de ongemakkelijke waarheid tot zich door laten dringen. We zijn murw gewaarschuwd. Kansloos. Een ver-van-mijn-bed-show. We willen het niet weten. Waarom dan toch weer over dit onderwerp schrijven op je blog, hoor ik je denken?

Nou… laten we zeggen dat ik een aha-erlebnis had die ik in een keer graag met iedereen wil delen. Dat heb je weleens, zo’n moment. Een beetje vergelijkbaar met astronaut Wubbo Ockels die rond onze planeet cirkelde en vanuit dit Kuifje-perspectief tot het heilige besef kwam dat we ‘die oude vertrouwde aarde’ kost wat kost moesten redden. Bij mij ontstond die aha-erlebnis na het bekijken van een briljant YouTube-filmpje over de Big Bang, getipt door mijn zoon. In superhistorisch perspectief is namelijk het uitsterven van het menselijk ras helemaal niet zo uitzonderlijk. Bekijk je het lot van alle levende organismen op aarde op een tijdlijn van 4,5 miljard jaar dan behoort  uitsterven, ook voor de superieure mensensoort, gewoon tot de mogelijkheden. Alleen willen we dat niet zien natuurlijk want we zijn zelf mens.

supergeschiedenis, big history, tijdvakkken, geschiedenis, D. Christian, big history project

Volgend jaar stevenen we af op een ecologische ramp
Hoe zou het zijn als we de uitspraak dat de ‘aarde en haar bewoners afstormen op een ecologische ramp’, nog meer dreigend maken? Bijvoorbeeld:
Wist je het al? Volgend jaar stevenen we af op een ecologische ramp! Of: Breaking… Het gevolg van de opwarming van de aarde is nu al zichtbaar in de vorm van  overstromingen in Limburg! Zouden we dan nog deze waarschuwing, als het zoveelste horrorverhaal rond ons milieu, wegwimpelen? Ik denk het niet.

We kunnen ook, in plaats van de toekomst dichtbij te halen, het verleden groter maken. Hoe zou het zijn als we eens over de schutting kijken van ons huidige historische besef?  Dus ons klassieke beeld van de geschiedenis van alleen de mensheid loslaten? Ons ten volle beseffen dat, in een superhistorisch perspectief van 4,5 miljard jaar, levende soorten op aarde al een paar keer volledig zijn uitgestorven? Dat dus het uitsterven van de menselijke soort op aarde gemakkelijk nog een keer kan gebeuren?
Dit perspectief zal op zijn minst een onbehaaglijk gevoel opleveren. Of, om met Friedrich Nietzsche –  die besnorde Duitse filosoof en waarzegger uit de ‘verre’ 19e eeuw – te spreken:

De mens is niet meer dan een tijdelijke ziekte van de aardkorst.

Maar tegelijkertijd kunnen we ook zelf het tij keren. Dat konden de trilobieten (uitgestorven rond 550 miljoen jaar v.C.) niet. Ook de dinosaurussen (uitgestorven rond 65 miljoen jaar v.C.) hadden geen invloed op hun lot.  De mens is tot nu toe het enige organisme op de aarde dat zijn eigen biosfeer kan beïnvloeden door andere keuzes te maken.

Het is 2 nanoseconden voor 12 in superhistorisch perspectief
We zijn met zijn allen onderdeel van een ‘grotere’ geschiedenis.  Een blik op het complete verleden vanaf het ontstaan van onze aardbol geeft een ander verhaal dan we gewend zijn. Als we werkelijk iedereen op de wereld willen overtuigen dat het 2 voor 12 is met de toekomst van onze planeet, moeten we volgens mij dit blikveld verruimen. Laten we eens de geschiedenis bekijken vanaf de Big Bang, via het afkoelen van een onleefbare planeet, via die miljarden jaren dat eencelligen zich langzaam ontwikkelen tot zoogdieren en via de absurd korte tijdspanne dat de rechtop lopende aap een beschaving sticht.
Deze denkoefening geeft een ander idee van onze nabije toekomst en een ander idee van van 3,8 miljard jaar experimenteren met levensvormen. Deze Big History beslaat nogal wat tijdvakken. Veel meer dan de tien tijdvakken die elke scholier vandaag op de middelbare school gedoceerd krijgt.

Denk je eens in wanneer je onze planeet bekijkt in het licht van dat eigenaardige moment toen er waarschijnlijk leven ontstond, rond 3,8 miljard geleden in de tot dan toe morsdode aardkorst. En bezie vervolgens de ondenkbaar lange 3 miljard jaar waarin een paar keer massa-extincties plaatsvinden, waarna er weer nieuwe soorten zijn ontstaan. En kijk dan eens naar die ongelooflijk korte periode wanneer toevallig een van die organismen geëvolueerd is tot een rechtop lopende mens.  En op zijn beurt weer veel te snel de aardkorst dreigt te verlaten omdat zij leven onmogelijk maakt door de uitstoot van CO2 en het opstoken van fossiele brandstoffen… In dat perspectief ga je de urgentie beseffen van slimmer omspringen met onze middelen van bestaan. Laten we ons niet blind staren op het heden en dat beperkte succesvolle verleden vanaf de ‘steentijd’ , waarin alles zo tastbaar goed lijkt te gaan met de zich ontwikkelende mens.  Laten we een reuze stap terugdoen en beseffen dat het zo maar eens echt fout kan gaan in de nabije toekomst.

Big History leidt tot een kosmisch bewustzijn, waarmee we over de schutting  kunnen kijken van ons klassieke  geschiedschrijving. Weg met de 10 tijdvakken uit het huidige geschiedenisonderwijs.  Het zijn er minstens 20.
supergeschiedenis, big history, tijdvakkken, geschiedenis, D. Christian, big history project

Big History is eigenlijk een term die historicus D. Christian van de Macquarie University in Australië gebruikt voor deze nieuwe manier van denken. Sinds zijn Tedxtalks in 2011 en de educatieve site van sponsor Bill Gates mag je spreken van een ‘big history’-beweging – in de VS vooral en Australie – de thuisbasis van Christian. In Nederland is de aandacht beperkt… zeker waar het middelbaar schoolonderwijs betreft. Laten we het daarom supergeschiedenis noemen. Dat bekt beter. Fuck de ’10’ tijdvakken.  Het zijn er minstens 20.

supergeschiedenis, big history, tijdvakkken, geschiedenis, D. Christian, big history project
Het nieuwe perspectief kan de slaapwandelende wereld, die zijn ondergang tegemoet gaat, wakkerschudden. Want het vertrouwen in de toekomst is vreemd genoeg wereldwijd groter dan ooit. Presidenten als Trump en Poetin steken de draak met de onheilsprofetieën over de aarde die uitgeput raakt. Zij reduceren de gevolgen van de opwarming van de aarde tot randverschijnselen en stimuleren overal ter wereld economische groei. Niet gehinderd door enige kennis en lange termijn gedachten pleiten ze vrolijk om alles wat de natuur te bieden heeft op te souperen. Zo lang de voorraad in onze aardkorst strekt.

Verlamd door het licht van de zaklamp
Niemand heeft het gevoel dat het water tot aan de lippen staat. Zelfs niet in ons kleine kikkerlandje, waarin mensen 5 meter onder N.A.P. wonen, worden de klokkenluiders met hun bekende riedeltje over de opwarming van de aarde, en de gerelateerde stijging van de zeespiegel, nauwelijks meer gehoord. Het lijkt een collectieve ontkenning. Is het de verlamming van het konijntje dat zich blind staart in de zaklamp van de jager?  Zijn we zo versteend van angst dat we niet voelen dat het geweer geladen is en op ons gericht?
Het lijkt er op of niets helpt. Alle voorlichtingscampagnes en noodklokken ten spijt. Zelfs niet als een geëmotioneerde kinderboekenschrijver als Jan Terlouw op televisie bijna in tranen uitbarst, als hij zijn ongerustheid uitspreekt over de toekomst van onze planeet. We kijken even de andere kant uit en schamen ons een beetje voor deze oude man die schromelijk overdrijft.
Toch is het onheilsscenario reëel.  In de afgelopen 250 jaar is door menselijke activiteiten, vooral het verbranden van fossiele brandstoffen voor industrie, electriciteit en transport, het kooldioxidegehalte in de atmosfeer nog nooit zo hoog geweest sinds 800.000 jaar. Duizenden jaren was dit gehalte 280 deeltjes per miljoen; rond het jaar 2000 was dit 400 deeltjes per miljoen. Rond de aarde vormt zich een dikke deken van  broeikasgas waardoor de warmte steeds minder makkelijk in de ruimte kan verdwijnen. Dit veroorzaakt de opwarming van de aarde. Door smeltende poolkappen en gletsjers en het uitzetten van opwarmend zeewater is de zeespiegel in de vorige eeuw met 7 cm gestegen. Het water staat ons letterlijk tot aan de lippen. De mensheid sterft uit over een paar generaties als we niet meer doen dan mondjesmaat milieuwetten invoeren. De rapporten liegen er niet om. In 2015 schatte de International Union for Conservation of Nature (IUCN) dat in een studie naar 80.000 soorten er 25.000 met uitsterven werden bedreigd.

We vinden wel een oplossing
Ach jôh, mompelt iedereen steeds maar. Zo’n vaart zal het niet lopen, toch? We vinden wel een oplossing… En we gaan weer over tot de orde van de dag. Hoe komt dit? Waarom is niemand er echt van te overtuigen dat het weleens volledig mis kan lopen hier op aarde?
In tijden van paniek is de neiging groot om de geschiedenis raad te plegen. Zoals zo vaak wanneer we iets willen begrijpen van de mens in het heden. Maar vreemd genoeg zien we dan niet de verschillende extincties van soorten. Toch hebben er al sinds het ontstaan van leven 5 massale extincties plaats gevonden.
Iedereen houdt zich echter vast aan het succesverhaal van de evolutie. Sinds het ontstaan van ons evenbeeld (ergens rond 2,5 miljoen jaar geleden zien we onszelf rechtop lopen) heeft deze mensaap altijd nog een oplossing gevonden voor de ‘problemen van het samenleven’ dus nu zullen we het ook wel redden…

Hebben we deze collectieve cognitieve dissonantie al eerder meegemaakt? Maar dan hebben we een extra probleem. Want met dezelfde cognitieve dissonantie van toen kijken we ook naar ons verleden nu. Weer zien we een vrij beperkt schouwspel. We raadplegen daarbij vooral het historisch bewustzijn zoals we dat op school hebben meegekregen… En we zoeken natuurlijk vooral naar mensen die de rampen niet aan zagen komen.  In plaats van dat we een ramp als massa-extinctie van organismen in het licht van 4,5 miljard jaar durende geschiedenis van de aarde beschouwen.
Klassiek is bijvoorbeeld om naar het begin van de 20-ste eeuw te kijken – wanneer we het over blind vooruitgangsoptimisme hebben. Het tijdvak van stoommachines en burgers leren de middelbare scholieren. Rond de eeuwwisseling heeft de industrialisatie voorspoed opgeleverd voor veel mensen. Het was de tijd dat Parijs een prachtige Eiffeltoren van ijzeren spanten stond te blinken. Er was toen een optimistische sfeer over de toekomst.  Het was ook de tijd dat alle Europese landen waren verwikkeld in een wapenwedloop en zij bezig waren de kolonies in de rest van de wereld van hun grondstoffen te beroven. Men verheerlijkte de vooruitgang. Iedereen was blind voor de rampen die er op stapel stonden, roepen alle geschiedenisdocenten nu in koor.
Is ons roekeloze gedrag van 2017 vergelijkbaar met het optimisme van de frontsoldaten  honderd jaar geleden? Zijn we nu weer in de ban van de bekende vooruitgangsgedachte die destijds iedereen hypnotiseerde en uitmondde in twee wereldoorlogen die in totaal aan 60 miljoen mensen het leven kostten? Zoals we allemaal weten liep het in 1914 faliekant anders met de zegeningen van de technologie. Innovaties die ons eerst de stoommachine bracht en daarna de T-Ford bleken ook veel minder positieve effecten te hebben. Tijdens de Eerste Wereldoorlog zorgden toepassingen als de mitrailleur, vliegtuigen met granaten, tanks en zenuwgas voor de grootste massavernietiging uit de geschiedenis van onze soort. We kennen allemaal de beelden van de honderdduizenden jongemannen die, vanuit alle landen in Europa, zingend naar de frontlinies in Noord-Frankrijk marcheerden en daar volledig in de pan werden gehakt.  Binnen vier jaar waren er 20 miljoen mensen van de aardbol verdwenen.

Op de 4,5 miljard jaar oude planeet aarde is leven herhaaldelijk uitgestorven

Natuurlijk, de geschiedenis van de mens de afgelopen 5000 jaar is een aaneenschakeling van epidemieën, hongersnoden, natuurrampen en oorlogen, waarbij miljoenen slachtoffers zijn gevallen. Dat zit verankerd in ons collectieve geheugen. Maar toch zijn wij geneigd om ons verleden te zien als het moeizame avontuur van die  eenvoudige mensaap die met vallen opstaan zich meester maakt van de natuur.
Supergeschiedenis vertelt dit verhaal in een nog bredere context. Vergelijk de industrialisatie in de negentiende eeuw, waarbij de grondstoffen ijzer en steenkool een cruciale rol speelden, eens met de toepassing van ijzer rond 4.000 vC in Mesopotamie.  Het ijzer zorgde voor een verbetering van werktuigen en wapens waardoor onze samenleving ook toen al fundamenteel veranderde. Steenkool als brandstof voor stoommachines in Europa was beschikbaar in de aardkorst dankzij de vrij willekeurige  afzettingen van plantenresten die gevormd zijn 300 miljoen jaar geleden, een subperiode van het Carboon.
Datgene wat wij trots in gedachte onze geschiedenis noemen is niet meer dan de 20 seconden die het menselijke soort in de geschiedenis rechtop rondloopt. Voor die tijd is ons gemeenschappelijke DNA in de gestalten van organismen al 4.5 miljard jaar bezig met ontwikkelen. En in die enorme tijdspanne is al het leven een paar keer compleet van de aardbodem verdwenen. Daar denkt niemand aan.
We praten liever over een mensachtige aap die sinds hij werktuigen kan maken en vuur kan beheersen de baas is over de natuur. Wanneer leefomstandigheden veranderen past hij zich noodgedwongen aan. Hij sterft nooit uit. Helemaal wanneer hij rond 12.000 vC. de landbouw ontdekt is zijn bestaan gegarandeerd. De wereldbevolking neemt sindsdien gestaag toe. Het gaat goed met de menselijke soort, denken we. Door de industrialisatie telt de wereldbol zelfs aan het eind van de 19e eeuw één miljard mensen.  Aan het eind van de 20ste eeuw zijn dat er 7 miljard. Vandaar dat we denken dat we nooit zullen uitsterven –  we blijven met veel. Uiteraard met grote verschillen tussen arm en rijk maar we lopen rond. Ook na de pest-epidemieën in de middeleeuwen, de godsdienstoorlogen in de 16 en 17e eeuw, de cholera-epidemieën in de 19de eeuw, de twee wereldoorlogen en de rampen iets dichter bij ons bed:  bijvoorbeeld de kernramp Tsjernobyl in 1986,  de natuurramp in Thailand door de Tsunami en de Aids-epidemie in Afrika. Onkruid vergaat niet, denken we nog steeds.

supergeschiedenis, big history, tijdvakkken, geschiedenis, D. Christian, big history projectWanneer iedereen echter eens dit beperkte perspectief van tien tijdvakken zou loslaten en werkelijk de totale geschiedenis zou overzien van onze planeet, en misschien wel van ons heelal, dan zal iedereen direct moeten concluderen dat onkruid wel degelijk vergaat.
Het is een kleine moeite om vanaf tijdvak 1 “Jagers en Boeren”, deze periode wat beter op te delen in belangrijke episodes en vervolgens terug te stappen in de tijd tot de vorming van de aarde.
In de geschiedenis van 4,5 miljard jaar is levend organisme een paar keer volledig uitgestorven dankzij het Sneeuwbal Effect. En hoeveel soorten zijn er ook daarna niet uitgestorven omdat zij niet in staat waren zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden met andere leefregels? Dit superhistorisch perspectief zal leiden tot een aardverschuiving in het bewustzijn van mensen. Zullen we dan toch maar eens goed gaan nadenken over hoe we de aarde uitputten en ons eigen graf graven?

Het geschiedenisonderwijs in Nederland is toe aan een nieuw perspectief

Het is de hoogste tijd dat we we iedereen, en de opgroeiende jeugd met name, eens over de schutting leren kijken. Het geschiedenisonderwijs in Nederland is toe aan een nieuw perspectief. In die zin is het geen vijf voor twaalf maar twee seconden voor twaalf. Twee seconden is slechts de ultrakorte periode dat wij als organismen met een zelfbewustzijn op deze aardbol rondlopen en ‘denken’ dat we de baas zijn en vooral onkwetsbaar. Dat zijn we niet. Supergeschiedenis leert ons dat we ook maar toevallig als hoogste primaten in staat geweest zijn om de planeet naar ons hand te zetten. Stel dat de dinosauriërs 65 miljoen jaar niet waren uitgestorven door een meteorietinslag? Dan waren de kleine zoogdieren niet in staat geweest om zich door te ontwikkelen tot wat wij nu een mens noemen.    Andere levende wezens met net zoveel potentie en langere periode van bestaan (trilobieten, dino’s en Neanderthalers) zijn uitgestorven. Dat historisch bewustzijn van kwetsbaarheid zal zeker angst inboezemen en wakkerschudden. Zodat we dan maar in Godsnaam met zijn allen maatregelen gaan treffen. Met als doel dat wijzelf en toekomstige generaties een toekomst hebben op deze planeet. Die mentaliteitsverandering kan supergeschiedenis opleveren.

Begint onze geschiedenis wel met het tijdvak  ‘Jagers en Boeren’?

Elke scholier in Nederland die in de 21e eeuw een geschiedenisexamen gedaan heeft is met de beeldmerken van de tien tijdvakken doodgegooid. De meeste docenten geschiedenis laten de wereldgeschiedenis beginnen bij de mensaap. Natuurlijk zoeken we in het verleden iets dat op ons lijkt. Het bruine plaatje met de ondefinieerbare pot en daarachter een grottekening van jagers. De geschiedenis begint met het tijdvak  ‘Jagers en Boeren’, alles wat daarvoor gebeurt met onze planeet is een vaag en onbelangrijk verhaal. Er wordt doorverwezen naar de les aardrijkskunde, scheikunde en biologie. Toch kunnen al die disciplines worden samengevoegd tot supergeschiedenis. Maar men wil daar niet aan. Supergeschiedenis is te vaag. Want is  slecht onderbouwd: er zijn geen harde bewijzen voor de Big Bang theorie en het ontstaan van het eerste leven.  Want dit verhaaltje van 4.4 miljard jaar gaat natuurlijk niet over ons… het is slechts een proloog op het grote verhaal van de mensaap – door hemzelf met trots navertelt.

Supergeschiedenis biedt een venster dat essentieel is om niet alleen het heden te begrijpen maar werpt ook een heldere blik op de toekomst van onze aardbol. Een toekomst die zomaar kan bestaan uit een lange periode dat wij als soort van de aardbol zijn verdwenen.  Dat de mens slechts een tijdelijke ziekte van de aardkorst  blijkt te zijn zoals de filosoof Nietzsche eens met de nodige gevoel voor cynisme geroepen heeft.
De regeringscommissie onder leiding van hoogleraar Piet de Rooy heeft er in 2001 goed aan gedaan om het geschiedenisonderwijs op te delen in 10 overzichtelijke tijdvakken met kenmerkende aspecten. Nu is het tijd voor een nieuwe stap. Vanaf de Jagers kunnen we in minstens 8 tijdvakken de oorsprong van het leven en de vorming van onze aardkorst terug volgen. Laten we dus deze proto-geschiedenis toevoegen tot het curriculum van elke scholier.

Het perspectief van supergeschiedenis maakt de noodzaak van milieumaatregelen bewust

Supergeschiedenis betekent een herwaardering van ons bestaan op de aarde. Het reduceert onze hoogmoed en arrogantie die wij als mensaap hebben opgebouwd. Het zet ons met beide benen terug op de kwetsbare aarde. Een revolutie vergelijkbaar met de nieuwe zienswijze van Copernicus die ons in de 16e eeuw leerde dat de aarde om de zon draaide en niet andersom. En daarmee onze goddelijke planeet aarde reduceerde tot een van de vele versteende planeten in het zonnestelsel. Vergelijkbaar met de zienswijze van Darwin die leerde dat de aarde miljoenen jaren oud was en wij als soort gevormd zijn door een zeer traag proces van natuurlijke selectie gedurende miljoenen jaren. In plaats van een oppergod die in een handbeweging de aarde in 6 dagen schiep. Darwin reduceerde daarmee de mens tot een van de vele soorten bewoners van de aarde, dichter bij de aap dan bij God. Een revolutie vergelijkbaar met Freud die ons leerde dat wij als soort net zo driftig  zijn als andere dieren, voortgedreven door oerinstincten om te overleven, in plaats van gedreven door hogere cultuuridealen. Vergelijkbaar met al die revoluties die het  beeld van onszelf en onze positie in het heelal veranderd hebben. Het perspectief van supergeschiedenis kan de mensaap zelf een kwetsbare plaats geven in 3,8 miljard jaar van experimenteren van organismen om te overleven.  Zodat we met zijn allen beseffen dat het 2 seconden voor twaalf is.
supergeschiedenis, big history, tijdvakkken, geschiedenis, D. Christian, big history project

 

Bestudeer daarom ook de kenmerkende aspecten van de volgende tijdvakken:

En de bestaande tijdvakken zoals ze op deze site in een handzame (mobiele)  webpage(www.mediamarlin.nl/tijdvak) zijn veranderd en al jaren op de middelbare school worden gedoceerd voor het eindexamen geschiedenis.

 

Sharing is caring
    Dit bericht is geplaatst in geschiedenis, Supergeschiedenis, Tijd van Dino's en Continenten, Tijd van Land en Amfibieën, Tijd van Primaten en Gebergten en getagd, , , , . Bookmark de permalink.

    Reacties zijn gesloten.